Велес не е обичен град на Вардар.
Во текот на XIX и почетокот на XX век тои бил еден од наисилните центри на бугарската национална култура, образование и револуционерна мисла на Балканот.
Овде не станува збор за „толкуване“, туку за документирани факти, сведоштва, училишни архиви, печат, песни и автобиографии на самите велешани.
1. Образованието во Велес било бугарско
Во Велес, уште во почетокот на XIX век, се отвораат бугарски училишта, финансирани од локални еснафи и трговци.
Бугарската црковна община во градот играла клучна улога во воведувањето на бугарски язик и учебници.
До 1870 година, Велес веке е дел од Бугарската Егзархия како основач – канонски призната црковна и училищна институция.
Документ:
1874 г. – Училищен протокол: наставата се води „на нашето бугарско слово“.
2. Велес рага возродници што отворено се декларирале како Бугари
Йордан Хаджиконстантинов – Джинот (1818–1882)
Учител, писател, просветител.
Негови зборови:
„Яс съм българин по народност и писах за да се пробуди духът българский.“
Точка.
Райко Жинзифов (1839–1877)
Писател, поет, новинар.
Во поемата “Български песни” пишува:
„Не мам другъ народъ освен българския.“
Тоа не се „дебати“. Тоа се нивни зборови за себеси.
Коста Шахов (1862–1916)
Новинар, публицист, основач на весник „Право“.
Велел:
„Нашият народ во Велес и Македония е български по корен и дух.“
Димитър Попгеоргиев – (1840–1907)
Револуционер, учесник во Кресненско-Разлошкото востание.
Се потпишува:
„Капитан от българската войска.“
3. Печатот во Велес бил бугарски
Кон краиот на XIX век, Велес има активен печат на бугарски язик.
Весникот „Право“ явно се бори за обединение на Македонските Бугари со Бугария.
Нема „два читана“. Има архив.
4. Револуционерната традиция е бугарска
Дури и српските четнички песни го потврдуваат тоа
Интересен историски парадокс е што сами српски четнички воени песни од почетокот на XX век я признаваат бугарската народност во Велес.
Во тие песни, кои се пееле за време на четничките акции во Македония, бугарскиот карактер на велешкото население не е негиран – туку изговорен директно.
Во една од наипознатите српски четнички песни се споменува Стефан Димитров – офицерчето ,велешки воевода, со стихови што зборуваат многу поясно од денешните политички говори:
излези Стефане , куче бугарско…“
Овои стих може да изгледа навредлив,
но тои кажува нешто што денес некои упорно се обидуваат да го избришат:
во нивните очи – Велес бил бугарски.
Неприятелот не лаже за идентитетот на онои од кого се плаши.
Српските четници не пеат „куче македонско“,
не пеат „офицерче од нашите“.
Туку ясно:
„бугарско“.
Ова е историско сведоштво што не е напишано од Бугари,
туку од тие што се бореле против нив.
И тоа има тежина.
5. Песните го кажуваат истото
Народната песна од Велес:
„Бугарке мила, кой те раздели?
С туга мисла, с туга рана…“
Фолклорот не лаже.
Фолклорот е колективна мемория.
6. Зошто ова денес боли?
Затоа што постои обид за бришене.
И колку повеке некои брише – толку повеке се гледа што сака да сокрие.
7. Заклучок
Велес не станува бугарски денес.
Не е „внесен“.
Не е „донесен“.
Велес се секава.
А прашането е само едно:
Дали имаме храброст и ние да се сетиме?
