Вовед
На 28 февруари 1870 година со ферман на султан Абдул Азис се создава Българска екзархия.
Денеска, 156 години подоцна, историските документи покажуваат ясно: Македония не била периферия, туку активна движечка сила во процесот.
Ова е архивска реалност.
Улогата на македонските епархии
По издаването на фермана, правото на присоединување било условено со 2/3 мнозинство од православното население.
Токму во епархиите во Македония процесот бил масовен и решителен.
Под екзархийска юрисдикция преминуват:
- Скопска епархия
- Охридска епархия
- Битолска епархия
- Велешка епархия
- Струмишка епархия
- Дебарска епархия
Во овие градови се формира силна мрежа од:
- български училишта
- църковни обштини
- духовенство образувано во българска традиция
Скопие и Велес се мегу центрите со наи активна организациона дейност во църковната борба.
Македония како културен и духовен центар
Во втората половина на XIX век, голем дел од интелигенцията, учителите и духовниците потекнуват токму од Македония.
Екзархията станува:
- образователна мрежа
- духовна институция
- културна врска мегу Мизия, Тракия и Македония
Фактот дека македонските епархии масовно гласале за присоединуване е доказ за силна българска църковна самосвест во регионот.
Историска тежина
Екзархийските регистри и училищни списоци покажуват:
- организирана българска църковна структура во Македония
- институционална врска со екзархийскиот центар
- ясна духовна ориентация
Историята се темели на документи, не на реторика.
Заклучок
Создавањето на Българската екзархия во 1870 година претставува момент на институционално самоопределуване.
Македония во тоа време не била пасивен простор.
Била активен дел од процесот – со епархии, училишта и духовен живот што я потврдуваат улогата на регионот во българската културна и църковна история.
